Wyrok uniewinniający nie jest jedynym rozstrzygnięciem, które może otworzyć drogę do dochodzenia od Skarbu Państwa odszkodowania i zadośćuczynienia za niewątpliwie niesłuszne tymczasowe aresztowanie. Takie znaczenie może mieć również prawomocne umorzenie postępowania karnego. Istotny wyjątek dotyczy umorzenia z powodu niepoczytalności połączonego z zastosowaniem środka zabezpieczającego w postaci umieszczenia sprawcy w zakładzie zamkniętym.
Wyrok uniewinniający nie jest jedyną podstawą
Przepis art. 552 § 4 Kodeksu postępowania karnego stanowi, że odszkodowanie i zadośćuczynienie przysługuje również w wypadku niewątpliwie niesłusznego tymczasowego aresztowania lub zatrzymania. Ustawa nie ogranicza zatem możliwości dochodzenia tych roszczeń wyłącznie do spraw zakończonych wyrokiem uniewinniającym.
Znaczenie może mieć również prawomocne umorzenie postępowania, zarówno na etapie postępowania przygotowawczego, jak i postępowania sądowego. Stanowisko takie znajduje oparcie w doktrynie oraz orzecznictwie Sądu Najwyższego.
Szczególnie czytelnie zagadnienie to zostało przedstawione w postanowieniu Sądu Najwyższego z 26 lutego 2021 r., IV KK 693/19. Sąd Najwyższy wyjaśnił, że jedną z sytuacji, w których tymczasowe aresztowanie może okazać się niewątpliwie niesłuszne, jest taka, w której końcowe rozstrzygnięcie prowadzi do wniosku, że oskarżony nie ponosi odpowiedzialności za zarzucony mu czyn. Odnosząc się właśnie do ustalenia braku odpowiedzialności karnej, Sąd Najwyższy wskazał, że:
„dowodem tego jest zarówno wyrok uniewinniający jak też umorzenie postępowania karnego”.
Z punktu widzenia art. 552 § 4 k.p.k. prawomocne umorzenie postępowania może więc stanowić podstawę oceny wcześniejszego tymczasowego aresztowania jako niewątpliwie niesłusznego. Sąd Najwyższy wiąże taką ocenę z końcowym rezultatem sprawy i brakiem odpowiedzialności za zarzucony czyn.
Znaczenie prawomocnego zakończenia postępowania
Ocena tymczasowego aresztowania nie ogranicza się do badania sytuacji istniejącej w chwili wydawania postanowienia o jego zastosowaniu lub przedłużeniu. Znaczenie ma również to, w jaki sposób postępowanie karne ostatecznie się zakończyło.
Jeżeli końcowe rozstrzygnięcie prowadzi do tego, że oskarżonemu nie zostaje przypisana odpowiedzialność karna, wcześniejsze pozbawienie go wolności może zostać ocenione jako niewątpliwie niesłuszne. Sąd Najwyższy wskazuje w tym kontekście, że niesłuszność tymczasowego aresztowania może wynikać z tego, iż końcowe rozstrzygnięcie przesądza o braku potrzeby pozbawienia wolności oskarżonego.
Ma to podstawowe znaczenie praktyczne. Osoba, wobec której postępowanie zostało prawomocnie umorzone, może dochodzić odszkodowania i zadośćuczynienia za wcześniejsze tymczasowe aresztowanie również wtedy, gdy w sprawie nie zapadł wyrok uniewinniający.
Wyjątek: niepoczytalność i umieszczenie w zakładzie zamkniętym
Odmiennie należy ocenić sytuację, w której postępowanie zostaje umorzone z powodu niepoczytalności sprawcy, a jednocześnie orzeczony zostaje środek zabezpieczający polegający na umieszczeniu go w zakładzie zamkniętym.
Sąd Najwyższy w sprawie IV KK 693/19 wyraźnie odróżnił ten przypadek od pozostałych przyczyn umorzenia. Jak wskazano w uzasadnieniu, umorzenie z powodu niepoczytalności połączone z zastosowaniem takiego środka zabezpieczającego „samo w sobie nie przesądza o braku potrzeby pozbawienia wolności oskarżonego”.
Wynika to z regulacji dotyczących tymczasowego aresztowania. Kodeks postępowania karnego przewiduje możliwość jego stosowania również wobec osoby, w stosunku do której postępowanie umorzono z powodu niepoczytalności i orzeczono środek zabezpieczający polegający na umieszczeniu jej w zakładzie zamkniętym, do czasu rozpoczęcia wykonywania tego środka.
Z tego względu sam fakt umorzenia postępowania z powodu niepoczytalności połączonego z zastosowaniem wskazanego środka zabezpieczającego nie stanowi podstawy do uznania wcześniejszego tymczasowego aresztowania za niewątpliwie niesłuszne. Stanowi to wyjątek od reguły odnoszącej się do pozostałych przyczyn umorzenia postępowania.
Nie wyłącza to możliwości dochodzenia roszczenia z innej podstawy, przykładowo w razie stosowania tymczasowego aresztowania z naruszeniem przepisów regulujących ten środek. Sąd Najwyższy w sprawie IV KK 693/19 wyraźnie rozróżnił bowiem ocenę wynikającą ze sposobu zakończenia postępowania od odrębnej kwestii prawidłowości samego stosowania aresztu.
Źródła i orzecznictwo
- Kodeks postępowania karnego – tekst jednolity: Dz.U. 2026 poz. 490 (ELI/Sejm)
- Postanowienie Sądu Najwyższego z 26.02.2021 r., IV KK 693/19