List gończy jest instrumentem służącym poszukiwaniu osoby ukrywającej się przed organami prowadzącymi postępowanie karne. Jego wydanie pozostaje ściśle związane z tymczasowym aresztowaniem – list gończy nie zastępuje postanowienia o zastosowaniu tego środka, lecz służy doprowadzeniu do jego wykonania. Jednocześnie samo nieustalenie miejsca pobytu podejrzanego nie oznacza jeszcze, że spełnione zostały warunki poszukiwania go listem gończym.
Poszukiwanie osoby a poszukiwanie listem gończym
Kodeks postępowania karnego rozróżnia zwykłe poszukiwanie osoby od poszukiwania jej listem gończym.
Zgodnie z art. 278 k.p.k., jeżeli miejsce pobytu oskarżonego lub osoby podejrzanej nie jest znane, zarządza się jej poszukiwanie. Sam brak wiedzy organów o aktualnym miejscu pobytu uruchamia więc możliwość prowadzenia czynności zmierzających do jego ustalenia.
List gończy wymaga spełnienia dalej idących przesłanek. Art. 279 § 1 k.p.k. stanowi, że jeżeli oskarżony, wobec którego wydano postanowienie o tymczasowym aresztowaniu, ukrywa się, sąd lub prokurator może wydać postanowienie o poszukiwaniu go listem gończym.
Rozróżnienie ma znaczenie praktyczne. Nieznane miejsce pobytu i ukrywanie się nie są pojęciami tożsamymi. Konstrukcja art. 278 i art. 279 k.p.k. wskazuje, że list gończy związany jest z sytuacją dalej idącą niż sam brak aktualnego adresu osoby poszukiwanej.
List gończy jest związany z tymczasowym aresztowaniem
Warunkiem poszukiwania listem gończym jest wcześniejsze wydanie postanowienia o tymczasowym aresztowaniu. Jeżeli postanowienie takie nie zostało wcześniej wydane, art. 279 § 2 k.p.k. pozwala wydać je bez uprzedniego przesłuchania podejrzanego.
Nie oznacza to jednak, że samo poszukiwanie osoby automatycznie uzasadnia tymczasowe aresztowanie. Nadal zastosowanie mają ogólne przesłanki środków zapobiegawczych. Zgodnie z art. 249 § 1 k.p.k. zebrane dowody muszą wskazywać na duże prawdopodobieństwo popełnienia przestępstwa, a art. 258 § 1 pkt 1 k.p.k. wymienia jako jedną z podstaw stosowania środka uzasadnioną obawę ucieczki lub ukrycia się oskarżonego.
Relację pomiędzy obiema instytucjami bardzo wyraźnie przedstawił Sąd Najwyższy w wyroku z 25 czerwca 2019 r., II DSI 13/19. Sąd stwierdził, że list gończy „jest środkiem służącym do realizacji postanowienia o tymczasowym aresztowaniu w sytuacji, gdy oskarżony ukrywa się”. Postanowienie o tymczasowym aresztowaniu musi zatem poprzedzać wydanie postanowienia o poszukiwaniu listem gończym.
Co może oznaczać „ukrywanie się”?
Ustawa posługuje się pojęciem ukrywania się, ale nie definiuje go przez wskazanie jednego zachowania, które zawsze przesądzałoby o spełnieniu tej przesłanki. Ocena wymaga odniesienia się do konkretnych okoliczności sprawy.
Znaczenie może mieć między innymi długotrwała bezskuteczność poszukiwań, sposób zachowania osoby poszukiwanej, jej dostępność dla organów postępowania oraz działania podejmowane w celu ustalenia miejsca jej pobytu.
Przykładem takiej oceny jest postanowienie Sądu Najwyższego z 28 listopada 2022 r., IV KK 394/22. Sąd Najwyższy zaakceptował w tej sprawie ustalenie sądu odwoławczego, że oskarżony przez niemal dwadzieścia lat efektywnie ukrywał się przed organami ścigania. W uzasadnieniu zwrócono uwagę m.in. na długotrwałe bezskuteczne poszukiwania, wydane listy gończe, pobyt oskarżonego poza krajem oraz liczne czynności podejmowane przez organy w celu ustalenia jego miejsca pobytu.
Orzeczenie to nie tworzy prostego katalogu zachowań oznaczających ukrywanie się. Pokazuje natomiast, że ocena tej przesłanki może wynikać z całokształtu okoliczności, a nie z samego faktu nieprzebywania pod adresem znanym organom.
Co zawiera list gończy?
Art. 280 k.p.k. określa informacje zamieszczane w liście gończym. Obejmuje on przede wszystkim oznaczenie organu, który wydał postanowienie, dane pozwalające zidentyfikować osobę poszukiwaną, informację o treści zarzutu oraz o tymczasowym aresztowaniu albo zapadłym wyroku.
List gończy zawiera również wezwanie osób znających miejsce pobytu poszukiwanego do zawiadomienia Policji, prokuratora lub sądu oraz ostrzeżenie o odpowiedzialności karnej za ukrywanie poszukiwanego lub udzielanie mu pomocy w ucieczce.
Możliwe jest także wyznaczenie nagrody za ujęcie albo przyczynienie się do ujęcia osoby poszukiwanej oraz zapewnienie zachowania w tajemnicy danych osoby przekazującej informacje.
Publikacja listu gończego w Internecie jest obecnie zasadą
Aktualne brzmienie art. 280 § 3 k.p.k. przewiduje, że list gończy podlega rozpowszechnieniu przez opublikowanie za pomocą Internetu, chyba że sąd lub prokurator postanowi inaczej.
Dodatkowo, zależnie od potrzeb konkretnej sprawy, organ może zdecydować o rozpowszechnieniu listu gończego przez jego rozesłanie, rozplakatowanie albo publikację za pomocą prasy, radia czy telewizji.
Publikacja danych i wizerunku osoby poszukiwanej stanowi więc element ustawowo uregulowanej instytucji listu gończego, a nie odrębny od postępowania karnego mechanizm informacyjny.
Co następuje po ujęciu osoby ściganej listem gończym?
Ujęcie osoby poszukiwanej nie kończy kwestii dalszego stosowania tymczasowego aresztowania.
Art. 279 § 3 k.p.k. nakazuje niezwłoczne doprowadzenie zatrzymanego do sądu, który wydał postanowienie o tymczasowym aresztowaniu. Sąd rozstrzyga wówczas o utrzymaniu, zmianie lub uchyleniu tego środka, chyba że prokurator po przesłuchaniu zatrzymanego wcześniej zmienił już środek zapobiegawczy albo uchylił tymczasowe aresztowanie.
Znaczenie tej kontroli szczegółowo wyjaśnił Sąd Najwyższy w wyroku z 25 czerwca 2019 r., II DSI 13/19. Wskazał, że celem art. 279 § 3 k.p.k. jest zapewnienie zgodności regulacji z gwarancjami wynikającymi z art. 41 ust. 3 Konstytucji RP oraz art. 5 ust. 3 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka. Kontrola dalszego pozbawienia wolności ma następować z urzędu i prowadzić do wydania przez sąd zaskarżalnego postanowienia w przedmiocie dalszego stosowania tymczasowego aresztowania.
W tej samej sprawie Sąd Najwyższy uznał za oczywistą i rażącą obrazę art. 279 § 3 k.p.k. zaniechanie zarządzenia niezwłocznego doprowadzenia do właściwego sądu osoby ściganej listem gończym, która została przekazana do Polski w wykonaniu europejskiego nakazu aresztowania.
Zatrzymanie i dalsza kontrola procesowa
Osoba zatrzymana na podstawie poszukiwań listem gończym korzysta również z ogólnych gwarancji przewidzianych dla zatrzymanego. Art. 245 § 1 k.p.k. przewiduje możliwość niezwłocznego kontaktu z adwokatem lub radcą prawnym oraz bezpośredniej z nim rozmowy, natomiast art. 246 § 1 k.p.k. pozwala poddać sądowej kontroli zasadność, legalność i prawidłowość zatrzymania.
Kontrola zatrzymania i rozstrzygnięcie dotyczące dalszego stosowania tymczasowego aresztowania są przy tym odrębnymi zagadnieniami procesowymi. Art. 279 § 3 k.p.k. odnosi się bezpośrednio do oceny, czy po ujęciu osoby ściganej wcześniejsze postanowienie o tymczasowym aresztowaniu powinno zostać utrzymane, zmienione lub uchylone.
List gończy a europejski nakaz aresztowania
List gończy i europejski nakaz aresztowania są odrębnymi instrumentami.
List gończy służy poszukiwaniu osoby w związku z wydanym wobec niej postanowieniem o tymczasowym aresztowaniu. Europejski nakaz aresztowania umożliwia natomiast wystąpienie o zatrzymanie i przekazanie osoby ściganej znajdującej się w innym państwie członkowskim Unii Europejskiej. Zgodnie z art. 607a k.p.k. może go wydać właściwy miejscowo sąd okręgowy, jeżeli istnieje podejrzenie, że osoba ścigana może przebywać na terytorium innego państwa członkowskiego.
W wyroku z 25 czerwca 2019 r., II DSI 13/19, Sąd Najwyższy podkreślił również, że kontrola osoby zatrzymanej dokonana w państwie wykonującym europejski nakaz aresztowania nie zastępuje kontroli przewidzianej w art. 279 § 3 k.p.k. po przekazaniu tej osoby do Polski.
List gończy jest elementem określonej sytuacji procesowej
Wydanie listu gończego wymaga więcej niż samego braku kontaktu z podejrzanym. Konstrukcja Kodeksu postępowania karnego łączy tę instytucję z ukrywaniem się osoby oraz istniejącym postanowieniem o tymczasowym aresztowaniu.
Z kolei po ujęciu osoby ściganej aktualizuje się obowiązek sądowej kontroli dalszego stosowania izolacyjnego środka zapobiegawczego. Oznacza to, że list gończy należy postrzegać jako element szerszego układu procesowego obejmującego poszukiwanie osoby, tymczasowe aresztowanie oraz późniejszą kontrolę dalszego pozbawienia wolności.
Właśnie to powiązanie odróżnia list gończy od zwykłego poszukiwania osoby, której miejsce pobytu jest organom nieznane.
Źródła
- Kodeks postępowania karnego – tekst jednolity: Dz.U. 2026 poz. 490 (ELI/Sejm).
- Wyrok Sądu Najwyższego z 25 czerwca 2019 r., II DSI 13/19 – oficjalna baza orzeczeń Sądu Najwyższego.
- Postanowienie Sądu Najwyższego z 28 listopada 2022 r., IV KK 394/22 – oficjalna baza orzeczeń Sądu Najwyższego.