Szpiegostwo kojarzy się przede wszystkim z pozyskiwaniem i przekazywaniem tajnych informacji obcemu państwu. W prawie karnym zakres tego pojęcia jest jednak znacznie szerszy. Art. 130 Kodeksu karnego obejmuje różne formy świadomej współpracy z obcym wywiadem – od udziału w jego działalności lub działania na jego rzecz, przez przekazywanie i gromadzenie określonych informacji, aż po dywersję, sabotaż i prowadzenie dezinformacji.
Dla odpowiedzialności karnej znaczenie ma przede wszystkim charakter relacji sprawcy z obcym wywiadem, podejmowane przez niego czynności oraz jego świadomość i cel działania. Obowiązujące od 2023 r. brzmienie art. 130 k.k. istotnie rozszerzyło katalog zachowań objętych tym przepisem i znacząco zaostrzyło odpowiedzialność za część z nich.
Na czym polega szpiegostwo w rozumieniu art. 130 k.k.?
Art. 130 k.k. należy do przepisów chroniących bezpieczeństwo zewnętrzne Rzeczypospolitej Polskiej. Centralnym elementem wszystkich przewidzianych w nim typów przestępstw pozostaje działalność obcego wywiadu.
Kodeks karny nie zawiera definicji legalnej tego pojęcia. W praktyce konieczne jest więc ustalenie, czy dana struktura rzeczywiście prowadzi działalność wywiadowczą oraz jaki charakter ma relacja łącząca ją ze sprawcą.
Nie każda relacja z przedstawicielem obcego państwa, cudzoziemcem czy zagraniczną instytucją ma oczywiście charakter wywiadowczy. Dla art. 130 k.k. znaczenie ma powiązanie określonych działań właśnie z działalnością obcego wywiadu.
Współpraca taka może przybierać bardzo różne formy. Dobrym przykładem jest sprawa zakończona postanowieniem Sądu Najwyższego z 5 marca 2019 r., II KK 206/18. Przypisane w niej działania obejmowały m.in. spotkania operacyjne z oficerami obcego wywiadu, realizowanie powierzanych zadań, poszukiwanie dostępu do określonych informacji oraz rozpoznawanie osób i środowisk mogących mieć znaczenie dla prowadzonej działalności.
Pokazuje to, że szpiegostwa nie można sprowadzać wyłącznie do stereotypowej sytuacji polegającej na przekazaniu tajnego dokumentu zagranicznej służbie.
Udział w działalności obcego wywiadu lub działanie na jego rzecz
Podstawową postać przestępstwa określa art. 130 § 1 k.k.
Odpowiada na jego podstawie osoba, która bierze udział w działalności obcego wywiadu albo działa na jego rzecz przeciwko Rzeczypospolitej Polskiej. Czyn jest zagrożony karą pozbawienia wolności na czas nie krótszy od 5 lat.
Obecna konstrukcja przepisu ma istotne znaczenie. Odpowiedzialność nie została ograniczona do osób formalnie należących do struktur obcej służby. Ustawodawca posługuje się dwiema alternatywnymi formami zachowania: udziałem w działalności obcego wywiadu oraz działaniem na jego rzecz.
Pozwala to objąć art. 130 § 1 k.k. również takie przypadki współpracy, w których osoba wykonuje określone zadania na rzecz obcego wywiadu, mimo że nie funkcjonuje w jego formalnej strukturze.
Istotnym elementem pozostaje świadomość sprawcy. Odpowiedzialność za szpiegostwo wymaga świadomego zachowania związanego z działalnością obcego wywiadu. Sama okoliczność, że określone działanie mogło obiektywnie przynieść korzyść innemu państwu, nie jest jeszcze równoznaczna z udziałem w działalności wywiadowczej.
Przekazywanie informacji obcemu wywiadowi
Art. 130 § 2 k.k. przewiduje znacznie surowszą odpowiedzialność w sytuacji, gdy osoba uczestnicząca w działalności obcego wywiadu albo działająca na jego rzecz udziela mu wiadomości, której przekazanie może wyrządzić szkodę Rzeczypospolitej Polskiej.
Za taki czyn grozi kara pozbawienia wolności na czas nie krótszy od 8 lat albo kara dożywotniego pozbawienia wolności.
Dla zastosowania tego przepisu znaczenie ma więc nie tylko sam fakt przekazania informacji. Wiadomość musi posiadać taki charakter, że jej przekazanie obcemu wywiadowi może wyrządzić szkodę Rzeczypospolitej Polskiej.
Na znaczenie tego elementu zwracano uwagę również w orzecznictwie. W wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 24 stycznia 2008 r., II AKa 404/07, podkreślono związek pomiędzy charakterem przekazywanych informacji a możliwością wyrządzenia szkody Rzeczypospolitej Polskiej.
Informacja nie musi być oznaczona klauzulą tajności
Treść art. 130 § 2 k.k. prowadzi do jeszcze jednego istotnego wniosku. Przedmiotem przekazania nie muszą być wyłącznie informacje formalnie niejawne.
Przepis mówi o wiadomości, której przekazanie może wyrządzić szkodę Rzeczypospolitej Polskiej. Nie uzależnia odpowiedzialności od tego, czy wiadomość została oznaczona określoną klauzulą tajności.
W konsekwencji znaczenie może mieć również przekazanie informacji, które samodzielnie nie są objęte formalnym reżimem informacji niejawnych, ale ze względu na swoją treść, kontekst lub możliwość wykorzystania przez obcy wywiad mogą wyrządzić szkodę państwu.
Ocena nie może więc ograniczać się do sprawdzenia, czy na dokumencie znajdowała się klauzula „tajne” albo „ściśle tajne”. Znaczenie ma rzeczywista treść wiadomości oraz potencjalne skutki jej przekazania.
Karalne może być już przygotowanie do działalności wywiadowczej
Art. 130 § 3 k.k. przesuwa odpowiedzialność karną na etap poprzedzający rozwinięcie pełnej działalności szpiegowskiej.
Przepis obejmuje osobę, która zgłasza gotowość działania na rzecz obcego wywiadu przeciwko Rzeczypospolitej Polskiej. Obejmuje także gromadzenie lub przechowywanie wiadomości w celu przekazania ich obcemu wywiadowi oraz wejście do systemu informatycznego w celu ich uzyskania, jeżeli przekazanie tych wiadomości może wyrządzić szkodę Rzeczypospolitej Polskiej.
Za czyn z art. 130 § 3 k.k. grozi kara od 6 miesięcy do 8 lat pozbawienia wolności.
Odpowiedzialność może więc powstać jeszcze zanim dojdzie do faktycznego przekazania informacji.
Istotne jest jednak to, że poszczególne zachowania określone w § 3 wymagają odpowiedniego ukierunkowania działania. Samo posiadanie określonych danych czy wejście do systemu informatycznego nie stanowi automatycznie szpiegostwa. Znaczenie ma cel, dla którego informacje są pozyskiwane, gromadzone lub przechowywane.
Organizowanie i kierowanie działalnością obcego wywiadu
Odrębnie uregulowano odpowiedzialność osób pełniących rolę organizacyjną.
Zgodnie z art. 130 § 4 k.k. osoba, która organizuje działalność obcego wywiadu skierowaną przeciwko Rzeczypospolitej Polskiej albo taką działalnością kieruje, podlega karze pozbawienia wolności na czas nie krótszy od 10 lat albo karze dożywotniego pozbawienia wolności.
Jest to więc typ skierowany przede wszystkim do osób odpowiedzialnych za tworzenie, koordynowanie lub kierowanie działalnością wywiadowczą, a nie jedynie wykonywanie pojedynczych zadań.
Szczególna odpowiedzialność funkcjonariuszy publicznych i żołnierzy
Art. 130 § 5 k.k. przewiduje kwalifikowaną odpowiedzialność funkcjonariusza publicznego oraz osoby pełniącej dyspozycyjnie terytorialną służbę wojskową, jeżeli dopuszcza się czynu określonego w § 1.
Grozi za to kara pozbawienia wolności na czas nie krótszy od 8 lat albo kara dożywotniego pozbawienia wolności.
Podwyższone zagrożenie karne wiąże się więc ze szczególnym statusem sprawcy oraz relacją łączącą go z państwem.
Działalność obcego wywiadu w Polsce może być karalna również wtedy, gdy nie jest skierowana przeciwko Polsce
Szczególną konstrukcję zawiera art. 130 § 6 k.k.
Przepis penalizuje udział w działalności obcego wywiadu nieskierowanej przeciwko Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli działalność ta jest prowadzona na terytorium Polski bez wymaganej zgody właściwego organu.
Za taki czyn grozi kara od 6 miesięcy do 8 lat pozbawienia wolności.
Oznacza to, że art. 130 k.k. chroni również polskie terytorium przed prowadzeniem na nim nieautoryzowanych operacji wywiadowczych wymierzonych w inne państwa lub podmioty.
Dywersja, sabotaż i działalność terrorystyczna na rzecz obcego wywiadu
Od 2023 r. art. 130 k.k. obejmuje także zachowania znacznie wykraczające poza klasyczne pozyskiwanie informacji.
Na podstawie § 7 odpowiada osoba, która, biorąc udział w działalności obcego wywiadu albo działając na jego rzecz, dokonuje dywersji, sabotażu lub dopuszcza się przestępstwa o charakterze terrorystycznym.
Czyn jest zagrożony karą pozbawienia wolności na czas nie krótszy od 10 lat albo karą dożywotniego pozbawienia wolności. Karalne jest również samo przygotowanie do takiego przestępstwa – art. 130 § 8 k.k. przewiduje za nie karę od 6 miesięcy do 8 lat pozbawienia wolności.
Wprowadzenie tych typów pokazuje, że współczesne rozumienie działalności obcego wywiadu w Kodeksie karnym obejmuje również działania o charakterze operacyjnym, których celem nie jest samo pozyskiwanie informacji.
Dezinformacja prowadzona na rzecz obcego wywiadu
Odrębny typ przestępstwa określa art. 130 § 9 k.k.
Dotyczy on osoby, która, biorąc udział w działalności obcego wywiadu albo działając na jego rzecz, prowadzi dezinformację polegającą na rozpowszechnianiu informacji nieprawdziwych lub wprowadzających w błąd.
Dla odpowiedzialności konieczny jest jednak dodatkowy, szczególny cel. Działanie musi zmierzać m.in. do wywołania poważnych zakłóceń w ustroju lub gospodarce Rzeczypospolitej Polskiej, państwa sojuszniczego albo właściwej organizacji międzynarodowej bądź do skłonienia określonych organów władzy publicznej do podjęcia lub zaniechania określonych czynności.
Czyn z art. 130 § 9 k.k. jest zagrożony karą pozbawienia wolności na czas nie krótszy od 8 lat.
Sama publikacja informacji fałszywej albo wprowadzającej w błąd nie realizuje zatem znamion tego przestępstwa. Konieczne jest powiązanie sprawcy z działalnością obcego wywiadu oraz działanie w jednym z celów określonych przez ustawodawcę.
Zakres art. 130 k.k. jest dziś znacznie szerszy niż klasyczne przekazywanie tajemnic
Obecne brzmienie art. 130 k.k. obejmuje bardzo zróżnicowane formy działalności związanej z obcym wywiadem.
Może chodzić o udział w jego działalności, wykonywanie na jego rzecz określonych zadań, przekazywanie informacji, przygotowywanie się do współpracy, organizowanie działalności wywiadowczej, a w określonych sytuacjach również o sabotaż, dywersję, działalność terrorystyczną czy prowadzenie dezinformacji.
W konsekwencji w sprawach dotyczących art. 130 k.k. zasadniczego znaczenia nabiera dokładne ustalenie z kim sprawca pozostawał w kontakcie, jaki był rzeczywisty charakter tej relacji, jakie czynności wykonywał, czego dotyczyły pozyskiwane lub przekazywane informacje oraz z jaką świadomością i w jakim celu działał.
Takie ustalenia pozwalają dopiero określić, czy konkretne zachowanie wypełnia znamiona któregoś z typów przestępstwa szpiegostwa przewidzianych w art. 130 k.k. i który z nich może stanowić właściwą podstawę odpowiedzialności.
Źródła
- Kodeks karny – aktualny tekst jednolity: Dz.U. 2025 poz. 383 (ELI/Sejm).
- Ustawa z 17 sierpnia 2023 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw, Dz.U. 2023 poz. 1834 (nowelizacja art. 130 k.k.).
- Postanowienie Sądu Najwyższego z 5 marca 2019 r., II KK 206/18.
- Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 24 stycznia 2008 r., II AKa 404/07.